Տէր Զօրի Եւ Սուրիոյ Արաբացած Հայերը` Լուսանկարիչ Պաղտիկ Գույումճեանի Ոսպնեակով

Լուսանկարիչ Պաղտիկ Գույումճեանը կը պատմէ, թէ պատանի տարիքին խորապէս ազդուելով իր մեծ հօր ու մեծ մօր ապրած Ցեղասպանութեան արհաւիրքի սարսափազդու յիշողութենէն, 1980-ական թուականներէն սկսեալ կը նուիրուի լուսանկարչական արուեստին, արխիւագրելու` հայկական գաղութներու մէջ Ցեղասպանութեան ոգեկոչման ձեռնարկներու ընթացքին տեղի ունեցող արդարութեան եւ Հայ դատին նուիրուած բողոքի ժողովրդային հաւաքները: Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը, սակայն, պատճառ կը հանդիսանայ, որ հեռանայ իր ծննդավայրէն եւ հաստատուի Փարիզ: Վկայուելէ ետք «Նիւ Եորք ֆոթոկրաֆի արթ ինսթիթիուտ»-էն ամբողջովին կը նուիրուի լուսանկարչութեան: 2005-ին, Եղեռնի 90-ամեակին առիթով, լրագրող Քրիսթին Սիմէոնի հետ կը հրատարակէ «Deir-es-Zor» գիրքը, որուն նախաբանը կը գրէ հանրածանօթ պատմաբան Իվ Թեռնոնը: Գիրքը կը հրատարակէ ֆրանսական ծանօթ «Աքթ սիւտ» հրատարակչատունը, հովանաւորութեամբ Ֆրանսայի ամենանշանաւոր ձայնասփիւռի կայանին` «Ֆրանս ինթեր»-ին: «Deir-es Zor»-ը կը բաղկանայ 125 էջերէ, որոնք լուսանկարներու եւ իւրայատուկ պատմողական ոճով գրուած բնագրով կը ներկայացնեն Հայոց ցեղասպանութեան զանազան վերապրողներ, ըլլան անոնք Տէր Զօրի անապատին, Հալէպի կամ Պուրճ Համուտի հայկական ծերանոցին մէջ: Այս տարի, Պաղտիկ Գույումճեան, պահելով Քրիսթին Սիմէոնի բնագիրը, լուսանկարներու յաւելումով Մոնրէալի մէջ կը վերահրատարակէ «Deir-Zor»-ը` անգլերէն թարգմանութեամբ, որ կը բաղկանայ 143 էջերէ:

Պաղտիկ կը պատմէ, թէ ինչպէս տարիներ առաջ, երբ խոստումին համաձայն, իր հայրը Տէր Զօր կը տանի, որպէսզի ան անապատին մէջ հաղորդուի իր նահատակ մեծ հօր ու հարազատներուն խորհուրդով, կ՛որոշէ յայտնաբերել ոչ թէ Ցեղասպանութեան ընթացքին զոհուածները, այլ` Եղեռնը վերապրողները:

– Ի՞նչ կը փնտռէիր Տէր Զօրի անապատին մէջ եւ ինչո՞ւ:

 Ցեղասպանութիւնը ինքնութեանս կազմաւորման մէջ մեծ դեր ունեցած է: Ցեղասպանութիւնը թէեւ ծնողներուս կողմէ ինծի փոխանցուած յիշողութիւն մըն էր, սակայն Ցեղասպանութեան որպէս հետեւանք` օտար երկրի մը մէջ ծնած ըլլալս մեծ դեր խաղացած է կեանքիս մէջ, որպէսզի ժամանակին մէջ ետ երթամ ու որոնեմ Ցեղասպանութեան մնացորդացը` որպէս շօշափելի եւ տեսանելի դաշտ իմ ինքնութիւնս բացատրելու, փրկելու այն, ինչ որ տակաւին կը մնայ որպէս փաստ Ցեղասպանութենէն, եւ զայն փոխանցելու յաջորդ սերունդներուն, որպէսզի լաւապէս կարենան ըմբռնել, թէ իսկապէս ի՛նչ էր Տէր Զօրը: Կ՛ուզէի Տէր Զօրի անապատին մէջ գտնել եւ փրկել յիշողութիւնը այն վերապրողներուն, որպէսզի լուսանկարներու միջոցով կարենամ տեսողական եւ շօշափելի օրինակներ արխիւագրել յառաջիկայ սերունդին համար, անկախ պատմական այն գիրքերէն, որոնք ամբողջ պատմութիւն մը կը փոխանցեն ջարդի եւ տեղահանութեան: Իմ նպատակս ջարդը ներկայացնելը չէր, այլ ջարդին որպէս հետեւանք` անապատին մէջ տակաւին յամեցող հետքերը: Իմ լուսանկարչական արխիւագրումս հետքերու արխիւագրում մըն է, որպէսզի օտարին ներկայացնեմ իրողութեան վաւերական փաստերը:

SA_kids

– Ինչպէ՞ս կը պատկերացնէիր Տէր Զօրը եւ ի՞նչ յայտնաբերեցիր հոն:

 Տէր Զօրը կը պատկերացնէի հսկայ անապատ մը, ուր տեղի ունեցած է 1915-ի Եղեռնը: Որոշեցի երթալ եւ յայտնաբերել այն բոլոր վայրերը, ուր տեղի ունեցած է մեծ սպանդը եւ որոնել մեզ չարչարող մեծ տագնապը բացատրող շօշափելի փաստեր եւ փրկել զանոնք կորուստէ: Ինչո՞ւ այս մէկը կը շեշտեմ: Որովհետեւ հայերս չունինք Օշուիցի նման պահպանուած շրջան մը, որ ժամանակին դիմաց որպէս վաւերականութիւն կրնայ դիմանալ: Օրինակի համար, Շետտետէն, ուր ջարդ տեղի ունեցած է եւ ժամանակին մինչեւ Մարկատէի յայտնաբերումը եղած է ուխտատեղի, այսօր կորուստի առջեւ կը գտնուի, որովհետեւ հոն յայտաբերուած են քարիւղի հանքեր եւ շրջանը վերածուած է զինուորական գօտիի: Բնակիչներէն միայն ծերերը գիտեն իսկական ջարդի վայրերը, որոնց մահէն ետք հաւանաբար այդ յիշողութիւնն ալ անհետանայ: Ուստի այդ յիշողութիւնը լուսանկարելը ու ջարդի վայրերուն ճգրիտ տեղերը պատմութեան յանձնելն ու զանոնք կորուստէ փրկելը իմ արուեստիս գլխաւոր հրամայականը դարձաւ, որպէսզի նաեւ այս ուղղութեամբ հրաւիրեմ մարդոց ուշադրութիւնն ու գիտակցութիւնը:

– Այս աշխատանքը հսկայ աշխատանք մըն է, ուրկէ՞ սկսար:

 Պէյրութ ապրած տարիներուս արդէն կը նկարէի ոգեկոչման հանդիսութիւններ եւ վերապրողներ: Սակայն Ֆրանսա հաստատուելէս ետք միայն իսկապէս հասկցայ, թէ ի՛նչն էր զիս մղողը այդ աշխատանքը կատարելու, ուստի 1996-97 թուականներուն կատարեցի զանազան ճամբորդութիւններ դէպի հայկական գաղութներ` լուսանկարելու վերապրողները եւ ապրիլեան ձեռնարկներ, որպէսզի Ցեղասպանութեան հարիւրամեակին հրատարակեմ ալպոմ մը, համագաղութային փանորամա մը, որ ցոյց տայ, թէ Ցեղասպանութենէն մէկ դար ետք հայերը ինչպէ՛ս կ՛ապրին եւ ի՛նչ մնացած է Ցեղասպանութենէն ու ինչպէ՛ս կը կատարուի անոր փոխանցումը: Իսկ 2001-էն ետք ձեռնարկեցի Տէր Զօր ճամբորդութիւններս, ուր զանազան շրջաններու մէջ գտայ իսլամացած վերապրողներ, որոնք տակաւին կը գիտակցէին իրենց հայ ըլլալուն: Լուսանկարեցի զանոնք ու անոնց յիշողութիւնը ներկայացուցի գրքիս մէջ, որուն առաջին տարբերակը լոյս տեսաւ 2005-ին: Ծննդավայրիս մէջ միշտ օտար զգացած եմ եւ այդ օտարութեան զգացումը եկած է Ցեղասպանութենէն, ու հաւանաբար այդ էր, որ մղեց զիս, որ չյոգնիմ որոնելէ, չդադրիմ փնտռելէ ինքնութեանս մաս կազմող կորսուող իրականութիւնը:

– Տէր Զօրի մէջ քու հանդիպած բազմաթիւ վերապրողներու պատմութիւններէն ի՞նչ կրնաս մեզի պատմել.

SA_Talal

 Անապատին մէջ հանդիպեցայ Ապտալլա Թալալ անունով վերապրողի մը, որուն իսկական անունը Յակոբ Տողրամաճեան էր եւ բնիկ ուրֆացի էր: Ցեղասպանութեան ընթացքին Յակոբին մայրը վախնալով, որ զաւակը պիտի չդիմանայ անապատի չարչարանքին, զայն կը յանձնէ արաբ ընտանիքի մը: Տարիներ ետք Յակոբին ողջ մնացած մայրը, իր յամառ փնտռտուքին շնորհիւ կը գտնէ իր զաւակը, սակայն ուշ էր… ուշ էր այն իմաստով, որ Յակոբ իսլամացած էր եւ արդէն` ամուսնացած: Մայր եւ զաւակ կը շարունակեն իրենց յարաբերութիւնները եւ Յակոբ իր զաւակներէն մէկուն խնամատարութիւնը կը յանձնէ իր խորթ եղբօր, որպէսզի իր շառաւիղներէն առնուազն մէկը հայ մեծնայ:

Հետաքրքրականը այն է սակայն, որ երբ այս պատմութիւնը համացանցին վրայ տեղադրեցի, Հալէպի մէջ բնակող երիտասարդ մը` Յակոբ Տողրամաճեան անունով, կապուեցաւ հետս ու ի յայտ եկաւ, որ նոյնինքն Յակոբ Տողրամաճեանի եղբօր թոռն էր:

– Պաղտի՛կ, կատարած այս ճամբորդութիւններէդ եւ գրքի հրատարակութենէն ետք ի՞նչ ահազանգ կ՛ուզես հնչեցնել:

 Գիտէք, իւրաքանչիւր ապրիլ ամսուան ընթացքին, զանազան ուխտագնացութիւններ կը կատարուին այս վայրերը: Դժբախտաբար այդ ուխտագնացութիւնները չեն վերածուիր աճիւններուն նկատմամբ գործնական նախաքայլեր առնելու առիթներու: Այս մէկը կը նշեմ` մեկնած այն իրողութենէն, որ շրջանի բնակիչները եկամուտի եւ շահի աղբիւրի վերածած են յայտնաբերուած ոսկորները եւ զանոնք կը վաճառեն զանազան այցելուներու: Արդեօք պէտք չէ՞ մտահոգուինք այս երեւոյթով: Չէ՞ որ անոնք աճիւններն են մեր պապերուն: Կը կարծեմ, որ յատուկ հաւաքական գիտակցութեամբ պէտք է փրկենք զանոնք կորուստէ ու պահպանենք որպէս վաւերական փաստերը Ցեղասպանութեան: Այս բոլորէն անկախ, զիս տագնապեցնողը իսլամացած վերապրողներու հարցն է, որոնցմէ շատերը կը գիտակցին իրենց ինքնութեան: Այս վերապրողներէն շատերը իրենց բնակավայրերուն մէջ մերժուած են իրենց շրջապատէն, իսկ մեր կողմէ ալ կը մնան անծանօթ: Ինչպէ՞ս վարուիլ այս մարդոց հետ: Ի՞նչ ընել: Արդեօք կրօնը որպէս մեզ անջատող պատնէ՞շ պէտք է ընդունինք ու մերժենք զանոնք, թէ՞ պէտք է տէր կանգնինք անոնց ողբերգական ճակատագրին ու առնուազն չմերժենք ու գիտակցինք անոնց գոյութեան:

Լուսանկարիչ Պաղտիկ Գույումճեանին հետ մեր զրոյցը կ՛աւարտի` զանազան տագնապալից հարցերու առջեւ դնելով մեզ, սակայն անոր «Deir es Zor»-ը կը մնայ վաւերական փաստը անապատին, որուն աւազին վրայ տակաւին դրոշմուած կը մնան Ցեղասպանութեան անժխտելի փաստերը:

ՍՈՆԻԱ ԱՃԵՄԵԱՆ

«Ազդակ»

Scroll Up