«Յիշողութեան կորստից աղաւաղւում է Հայրենիքի կերպարը»

ՀՀ ժողովրդական արտիստ, ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր, պրոֆէսոր ԵՐՈՒԱՆԴ ՂԱԶԱՆՉԵԱՆԸ մեր արուեստի մեծերից մէկն է, այն արուեստագէտներից, ով իր ներկայութեամբ կամրջում է մեր թատրոնի երեկն ու այսօրը: Նա ղեկավարել է Գիւմրու Վ. Աճեմեանի, Երեւանի Գ. Սունդուկեանի անուան ակադեմիական, Հ. Ղափլանեանի անուան դրամատիկական եւ Պատանի հանդիսատեսի թատրոնները, իսկ մօտ երկու տասնամեակ Հ. Պարոնեանի անուան երաժշտական կ’ոմեդիայի թատրոնի գեղարուեստական ղեկավարն է: 12 տարի եղել է Հայաստանի թատերական գործիչների միութեան նախագահը… Նա նաեւ թատերական ճանաչուած գերդաստանի գլխաւորն է. կինը ՀՀ ժողովրդական արտիստուհի, պետական մրցանակի դափնեկիր Գալեայ Նովենցն է, որդին` ՀԹԳՄ նախագահ, Պատանի հանդիսատեսի թատրոնի գեղարուեստական ղեկավար, ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ Յակոբ Ղազանչեանն է: Կրտսեր որդին` Ստեփանը, ով շրջանակուած անուն է դարձել, չնայած իր կարճատեւ կեանքին` թատրոնում եւ երաժշտութեան մէջ բարի յիշատակներ է թողել: Դերասանուհի է թոռնուհին` Մարիամ Ղազանչեանը, ով արդէն մասնակցել է միջազգային բազմաթիւ փառատօների, արժանացել «Արտավազդ» մրցանակի…

«Հայերն այսօրի» մշակութային վերլուծաբան Լեւոն Մութաֆեանը զրուցել է Երուանդ Ղազանչեանի հետ:

– Պարո´ն Ղազանչեան, առանց կատակի` ձեզ կարելի է պատմական անձնաւորութիւն համարել, որովհետեւ աշխատել էք հայ բեմի գրեթէ բոլոր մեծերի հետ, ղեկավարել էք հանրապետութեան բոլոր նշանաւոր թատրոնները, բեմադրութիւններով հանդէս էք եկել Բէյրութում… Այս ամէնը հարուստ կենսագրութեան գրաւականն է: Որտեղի՞ց է ձեւաւորւում ձեր թատերական սկիզբը, որն ամենաթանկն է ձեր յիշողութիւններում:

– Ես միշտ կարօտով ու հպարտութեամբ եմ յիշում Կապանի Շիրվանզադէի անուան թատրոնը, ուր եկանք մեր գրեթէ ողջ կուրսով շա՜յտ հեռաւոր 1959 թուականին եւ մի քանի տարի աշխատելով` ստեղծեցինք իսկապէս զօրեղ թատրոն: Յիսուն տարուց աւելի է անցել, բայց այդ թատրոնն ու Կապան քաղաքը միշտ իմ յիշողութեան մէջ են, իմ կենսագրութեանը կապակցուած: Ես այնքան եմ կապուել այդ հրաշալի քաղաքին, որ չեմ կարող անտարբեր լինել նրա ճակատագրի հանդէպ: Երբ որդիս` Յակոբը, Մոսկուայի թատերական արուեստի ակադեմիան աւարտելուց յետոյ վերադարձաւ Հայաստան, ես նրան խորհուրդ տուեցի գնալ Կապան եւ աշխատել այնտեղի թատրոնում: Գնաց, ստեղծուեց չափազանց հետաքրքիր ու համարձակ խաղացանկ, գրանցուեցին լուրջ յաջողութիւններ… Մեր շատ արուեստագէտների մօտ այն համոզմունքն է ձեւաւորուել, թէ լաւ ստեղծագործելու համար միայն պէտք է մայրաքաղաքում լինել: Իմ կարծիքն այլ է: Ծայրամասերում պէտք է լաւ աշխատել, լաւ ստեղծագործել, լաւագոյն ստեղծագործութիւնները պէտք է արարել ծայրամասերում` իւրատեսակ խթան ստանալով այնտեղ: Այսօր յատկապէս Կապանին մեծ ուշադրութիւն պէտք է դարձնել. այն մեր երկրի հարաւային դարպասներից մէկն է, հերոսական մի բնավայր, որը շատ յաճախ է իր վրայ կրել թշնամական յարձակումները: Հպարտութիւն ծնող յիշողութիւններ են կապուած այս բնավայրի հետ, իսկ յիշողութեան կորստից աղաւաղւում է Հայրենիքի կերպարը, այդ պատճառով էլ պէտք է մեծ ուշադրութիւն Սիւնիքին առհասարակ, որպէսզի անառիկ լինեն մեր երկրի դարպասները, որպէսզի այստեղից արտագաղթ չլինի, մարդիկ նիւթական եւ հոգեկան բաւարարուածութիւն զգան…

– Ես գիտեմ, որ նոյնքան խանդաղատալից վերաբերմունք ունէք նաեւ Գիւմրիի հանդէպ, որի թատրոնը ղեկավարեցիք ութ տարի…

– Ի հարկէ, ունեմ: Գիւմրին անսահմանօրէն թանկ ու սիրելի է ինձ, այդ քաղաքն իմ յիշողութիւնների զարդն է: Ես Լենինական-Գիւմրի գնացի Վարդան Աճեմեանի յորդորներով եւ նրա յանձնարարական-նամակով այն ժամանակ, երբ փառահեղ աւանդոյթներ եւ հրաշալի դերասանակազմ ունեցող թատրոնը փոքր-ինչ խամրել էր, կորցրել իր հանդէպ հետաքրքրութիւնը: Ես տեղափոխեցի իմ ընտանիքն ու դարձայ գիւմրեցի` ինձ համարելով այդ քաղաքի մի մասնիկը: Իր կոլորիտով, տեղացիների կերպարների ինքնատիպութեամբ, կենսասիրութեամբ այս քաղաքը տարբերւում է աշխարհի բոլոր քաղաքներից… Անձնական ողբերգութեան նման ընդունեցի երկրաշարժի իրողութիւնը, մինչեւ հիմա չեմ կարողանում հաշտուել այն մտքի հետ, որ աւերուել-անհետացել է հին Գիւմրին` աւերակների տակ թաղելով արժէքներ եւ տեսակներ, մարդկային նուիրական կենսագրութիւններ… Հիմա կառուցւում է քաղաքը, նոր նկարագիր ստանում, սակայն կառուցումների ու նորացումների հետ կորել է մի թանկ ու նուիրական բան` հին քաղաքի կերպարը, կորել են այն տաք գոյները, որոնք բացառիկ էին դարձնում քաղաքը: Ես հնամոլ չեմ, սակայն ցանկացած առաջընթաց տեսնում եմ աւանդոյթների հետ ունեցած կապով, շարունակականութեամբ: Ամէն հին չէ, որ մերժելի է, անընդունելի: Հինը նաեւ կենսագրութիւն է եւ պատմութիւն: Կորցնելով երէկուայ հետ աղերսները, աւերելով անցեալը` մենք դառնում ենք անպատմութիւն եւ անհայրենիք: Ահա ինչու պէտք է չափազանց զգոյշ եւ ուշադիր լինել. ոչ թէ պէտք է խնկարկել պատմութիւնը` չկարեւորելով ներկան, այլ պատմութեան ու ներկայի ներդաշնակութեամբ ձեւաւորել ընթացքի փիլիսոփայութիւնը: Մեր թատրոնի խաղացանկում հիմա տեղ է գտել «Խաչիկ Դաշտենց» պօէմի բեմականացումը. դա նաեւ առ Գիւմրի ունեցած իմ սիրոյ ու կարօտի արտայայտութիւնն է…

– Ձեզ անվարան կարելի է ազգային արժէքների պահապան համարել, որովհետեւ որ թատրոնն էլ ղեկավարել էք, միշտ մեծ տեղ էք յատկացրել ազգային հեղինակներին եւ ազգային թատերգութեանը: Արդեօք սա սահմանափակում չի՞ մտցնում, չի՞ նեղացնում մեր աշխարհայեացքը:

– Բնա´վ: Գաւառացի են բոլոր նրանք, ովքեր կարծում են, թէ ազգայինը ժխտելով եւ դէպի օտարամոլութիւնը ձգտելով` դառնում են ժամանակակից, արդիական, դառնում են եւրոպական արժէքների կրող: Ազգայինն ամէն ինչի հիմքն է: Ազգայինից ենք գնում դէպի համազգայինը: Ես ճառեր չեմ սիրում, չեմ սիրում բարձրագոչ յայտարարութիւններ անել, սակայն ազգայինի հարցում ես դառնում եմ անհաշտ, դառնում եմ վճռական: Ես պատերազմ չեմ յայտարարում օտար հեղինակներին եւ օտար արժէքներին. փաբռք Աստծոյ, Հայաստանում առաջիններից մէկը ես եմ բեմադրել Դօստոեւսկու, Ժան Պոլ Սարտրի, Բերթհոլդ Բրեխտի, Սալտիկով-Շչեդրինի, Գարսիայ Լորկայի ստեղծագործութիւնները, երկու անգամ անդրադարձել եմ Շեքսպիրին, սակայն առաջին հերթին կարեւորել եմ ազգայինը, որովհետեւ մեր տեսակի գեղարուեստական արտացոլման խնդիրը կայ, կայ մեզ ճանաչելու, մեր արժէքների հանդէպ վերաբերմունք գոյաւորելու անհրաժեշտութիւնը: Դրանից է հիմնաւորւում ազգային դաստիարակութիւնը, իսկ ազգային դաստիարակութիւն ասուածը դատարկ հռետորաբանութիւն չէ:

– Չափազանց սերտ են ձեր կապերը Սփիւռքի հետ, դուք տեւական ժամանակ բեմադրութիւններով հանդէս էք գալիս Բէյրութում, ձեր ներդրումն ունենում սփիւռքեան թատերական կեանքում: Ինչ՞ն է ձեզ հետաքրքրում եւ հրապուրում Սփիւռքում:

–  Իմ կենսագրութեան մէջ Սփիւռքն, ի հարկէ, միայն Բէյրութով չի սահմանափակւում: Մեր թատրոնի հետ հիւրախաղերով հանդէս ենք եկել Միացեալ Նահանգներում, այլ երկրներում: Ամէնուրեք Սփիւռքը հետաքրքիր է, բազմազան, ամէն անգամ ինձ Սփիւռքը նոր նկարագրով ու նոր հոգեբանութեամբ է ներկայանում: Նոյն հայն է ամէն տեղ, սակայն միջավայրի ազդեցութիւնները նոր գոյներ են աւելացնում նրա կերպարին ու նկարագրին: Եւբ ցաւ կայ, եւբ ուրախութիւն: Ցաւ այն բանի համար, որ շատ տեղերում հեռանում են ազգային արմատներից, կենցաղից, լեզուից, իսկ ահա Բէյրութում, նմանատիպ այլ բնակավայրերում ամէն ինչ անում են հայեցին պահպանելու համար: Բէյրութում հերոսական մարդիկ են ապրում, ովքեր մեծ ջանքեր են գործադրում հայկական կրթարաններն ու մշակութային օջախները, Եկեղեցին պահպանելու համար: Նրանց ջանքերին գումարւում են նաեւ հայաստանեան ջանքերը: Շատ ուրախ եմ, որ այսօր Սփիւռքի նախարարութիւնը համակարգում է սփիւռքեան կեանքը, հոգ տանում կրթութեան կազմակերպման, մշակութային կեանքը բազմազան դարձնելու, Հայրենիք-Սփիւռք կապերն ամրապնդելու համար: Նկատելի է, որ ընդամէնը երեք տարուայ ընթացքում շատ բան է արուել: Համոզուած եմ` էլի կարուի, սակայն ուզում եմ յատկապէս ուշադրութիւն սեւեռուի կրթական գործի կազմակերպման վրայ, որովհետեւ Սփիւռքում դպրոցնէր են փակւում, շատ տեղերում մայրենիով ուսուցումը բացակայում է, մի շարք երկրների օրէնքներ խոչընդոտում են ազգային կրթութեան կազմակերպմանը:

– Իրաւացի էք: Կան այդ հիմնահարցերը, սակայն Սփիւռքի նախարարութիւնն այսօր ոչ միայն ուսումնասիրում է հիմնահարցերը, այլեւ լուծման ուղիներ առաջադրում, նշանակալի քայլեր ձեռնարկում: Գուցէ նաեւ արուեստի մարդկանց աջակցութիւ՞նն է պէտք:

Ի հարկէ, պէտք է: Ես կ’ուզենայի, որ Սփիւռքի նախարարին առընթեր ստեղծուէր Մշակութային խորհրդարան, որտեղ տարին մէկ անգամ կը հաւաքուէին Հայաստանի եւ Սփիւռքի մշակոյթի եւ արուեստի գործիչները, համակողմանի քննարկումներ կը ծաւալէին, օգնող առաջարկութիւններ կ’անէին: Ժամանակի մէջ «Մէկ ազգ, մէկ մշակոյթ» հիմնադրամն ինչ-որ չափով իր գործն արեց, իր առաքելութիւնն ունեցաւ, սակայն այսօր պէտք է նոր քայլ անել, առաջ գնալ: Միայն փառատօներով անհնար է Սփիւռքում պահպանել հայեցին, նպաստել մշակութային իրողութիւններին. ինչպէս ասում են, հիմնարար մօտեցումներ են պէտք, հայեցակարգ է պէտք: Կարելի է առանց մեծ ֆինանսական ծախսերի` ստեղծել այդ խորհրդարանը, նշանակել համակարգող եւ կազմակերպել խորհրդարանի գործունէութիւնը: Համոզուած եմ, որ շատերը կ’արձագանքեն, իրենց բարոյական, անգամ ֆինանսական ներդրումները կանէն:

– Մի քանի օրից հանդիսաւորութեամբ նշում ենք Անկախութեան 20-ամեակը: Ին՞չ զգացողութիւններ է ձեր մէջ արթնացնում այս տօնը:

– Զգացողութիւններն իմ մէջ միշտ արթուն են, կենդանի: Անկախութիւնը մեծագոյն արժէք է, իւրատեսակ յաղթանակ: Իմ սերնդակիցներից շատերը, ովքեր ծնուել ու մեծացել են ԽՍՀՄ-ում, մի քիչ այլ վերաբերմունք ունեն անկախութեան հանդէպ: Ես էլ երբեմն որոշ իրողութիւնների դէմ կռւում եմ, չեմ ընդունում ինչ-որ «նորամուծութիւններ», սակայն համոզուած եմ, որ մեր ժողովուրդը գտել է իր ճշմարիտ ուղին եւ այդ ուղուց բեկուելու իրաւունք չունի: Ես յաճախ եմ լինում Միացեալ Նահանգներում, Լիբանանում, Ռուսաստանում եւ միշտ էլ ներքին մեծ հպարտութիւն եմ ապրում, որ այդ երկրներ եմ մեկնում որպէս անկախ պետութեան քաղաքացի, միայն թէ պէտք չէ հեռանալ աւանդական կապերից եւ բարեկամութիւնից, միասնական տարածքի գաղափարից. որքան սերտ լինենք այլ պետութիւնների եւ այլ ազգերի հետ, որքան քիչ լինեն իրարից զատող սահմանները, այնքան հեշտ կը լինի հասնել փոխըմբռնումների եւ խաղաղութեան, փոխգործակցութեան: Ժամանակակից աշխարհում անընդունելի են փակ սահմանները, ազգամիջեան թշնամանքը:

Զրուցեց Լեւոն Մութաֆեանը

Scroll Up