Յիշելով Շարա Տալեանը

Այսօր Շարա Տալեանի ծննդեան օրն է: Հայ մեծանուն երգիչի, որ ամբողջ դարաշրջան մըն է մեր երգարուեստին մէջ, որուն անունը երբեք չի խամրիր ու չի մոռցուիր: Եւ այսօր յատկապէս յաճախ կը վերադառնանք դէպի Շարա Տալեան, որովհետեւ վտանգուած է ազգային երգը, այն յայտնուած է տարբեր ազդեցութիւններու բաւիղներուն մէջ` «բեռնաւորուելով» արեւելեան երգեցողութեան ոչ բարձրարժէք դրսեւորւմներով: Շարա Տալեանի համար ազգային երգը արեան բաղադրութիւն էր, կենսագրութիւն, ուստի ամէն ինչ ըրաւ` պահպանելու այն ամէնը, ինչ որ ժառանգած էր իր նախնիներէն:

Ծնած էր Թիֆլիս, գիւմրեցի նշանաւոր աշուղ Ջամալի ընտանիքին մէջ` 1893 թուականին: Տալեաններու տոհմը յայտնի էր ողջ Ալեքսանդրապոլի մէջ եւ Այսրկովկասի, այս տոհմի շառաւիղներէն մէկն ալ աշուղ Շերամն էր` Գրիգոր Տալեանը: Շարա Տալեան 1901-1913 թուականներուն յաճախած է նշանաւոր Ներսիսեան դպրոցը, աշակերտած երաժշտահաններ Սիւնուն եւ Սպիրիդոն Մելիքեանին: Ուսուցիչները կանուխէն նկատած են անոր երգչական շնորհները եւ տասներեք տարեկանէն ընդգրկած դպրոցական

երգչախումբի մէջ: 1911 թուականին տասնութ տարեկան երգիչը Շուլաւերի մէջ ունեցած է իր առաջին մենահամերգը, իսկ 1912-ին Թիֆլիսի մէջ իր մենահամերգին ժամանակ արժանացած է մասնագէտներու բարձր գնահատականներուն: Շարա Տալեանին հրաւիրած են Թիֆլիսի հայկական տրամա-օփերէթային թատերախումբ, ուր ան երգած է Հոր-հոր աղա` Տիգրան Չուխաճեանի «Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղա» զաւեշտական օփերէթի բեմադրութեան մէջ: Նոյն` 1912 թուականին Շարա Տալեան Ալեքսանդրապոլ-

Գիւմրիի մէջ կը մասնակցի Արմէն Տիգրանեանի «Անուշ» օփերայի առաջին բեմադրութեան կատարելով Սարոյի դերերգը: Անտարակոյս, Շարա Տալեան կ’ուզէր իր ստեղծագործական կենսագրութիւնը հիւսել օփերայի թատրոնին մէջ, սակայն ատոր բացակայութեամբ պայմանաւորուած` կը մեկնի Բուդեօնովսկ քաղաք եւ որպէս ուսուցիչ եւ խմբավար կ’աշխատի Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ մէջ: Երեք տարի այստեղ աշխատելէ ետք` 1916 թուականին կը մեկնի Փեթերսպուրկ եւ կը յաճախէ երաժշտանոց` աշակերտելով ժամանակի ճանաչուած մանկավարժներ Կլինովսկին եւ Գաբելին: Օրուան հաց վաստակելու համար ալ կ’երգէ տեղի հայկական եկեղեցւոյ երգչախումբին մէջ: Աւարտելով երաժշտանոցը` կը ծաւալէ երգչական գործունէութիւն` մասնակցելով Թիֆլիսի, Պաթումի, Երեւանի թատերախումբերու ներկայացումներուն, յաճախ ին ը կը հիմնէ թատերախումբեր եւ հանդէս կու գայ Այսրկովկասի հայաշատ քաղաքներուն մէջ` կատարելով ինչպէս օփերային, օփերէթային դերերգեր, այնպէս ալ տրամադիկական դերեր:

1923 թուականին Շարա Տալեան Հայաստանի տարածքին մէջ առաջինը` կը ստեղծէ Գիւմրիի օփերա- օփերէթային թատերախումբը, որ, ըստ էութեան, Արեւելեան Հայաստանի մէջ առաջին ազգային երաժշտական խաղացանկային թատրոնն էր: Այստեղ ան կը բեմադրէ Շ. Գունոյի «ֆաուստ» , Ա. Ռուբինշտէյնի «Դեւը» , Պ. Չայկովսկիի «Եւգենի Օնեգին» օփերաները, Ի. Կալմանի «Սիլվա» եւ այլ օփերէթներ: Այս թատրոնը մեծ դեր կատարեց ազգային երաժշտական թատրոնի ձեւաւորման ճանապարհին, առիթ տուաւ հայ ունկնդիրին ծանօթանալու ռուս եւ արեւմտաեւրոպական լաւագոյն օփերաներուն ու օփերէթներուն: Սակայն 1927 թուականին կը փակուի այս թատերախումբը, եւ Շարա Տալեան բնակութիւն կը հաստատէ Երեւանի մէջ, ուր կը ստեղծէ «Հայ աշուղներ» երաժշտախումբը, երկացանկին մէջ կ’ընդգրկէ Հովնաթանի, Սայաթ-Նովայի, Շիրինի, Ջիւանիի, Ջամալի, Շերամի եւ այլոց ստեղծագործութիւնները:

1932-33թթ. մասնակցած է նաեւ Երեւանի օփերայի եւ պալէի թատրոնի հիմնադրմանը: 1938թ. կազմակերպած է գուսանական երգի նոր խումբ, որ կոչուած է Սայաթ-Նովայի անունով: 1942թ. անոր ջանքերով ստեղծուած երաժշտական կատակերգութեան թատերախումբը բեմադրած է առաջին երաժշտական կատակերգութիւնները: Հաւաքած, գրառած, կազմած ու տպագրած է Սայաթ-

Նովայի եւ Ջիւանիի երգերու առաջին նոթագրուած ժողովածուները: Բնորոշ ու արտայայտիչ են անոր աշուղական, գիւղական ու քաղաքային ժողովրդական, հայ երաժշտահաններու երգերու, միջնադարեան տաղերու կատարումները, որոնք նշանակալի տեղ ունեցած են անոր երգացանկին մէջ: Հիմնովին տիրապետած է եւրոպական վոկալ արուեստին ու բեմական վարպետութեան: 1933-54թթ եղած է Երեւանի օփերայի եւ պալէի թատրոնի մեներգիչ, հանդէս եկած է նաեւ մենահամերգներով: Կատարած է Սարոյի, Դաւիթ Բեկի` Տիգրանեանի «Անուշ», «Դաւիթ Բէկ», Արշակի` Չուխաճեանի «Արշակ Բ», Գրիգորի` Ստեփանեանի «Լուսաբացին», Ֆաուստի` Գունոյի «Ֆաուստ», Դօն Խօսէի` Բիզէի «Քարմէն», Ալմաւիւայի` Ռոսսինիի «Սեւիլեան սափրիչ», Ժերմոնի, Ռիգոլետտոյի, Ամոնասրոյի` Վերդիի «Տրաւիատա», «Ռիգոլետտօ», «Աիդա», Օնեգինի, Ելեցկի` Չայկովսկիի «Եւգենի Օնեգին», «Պիկովայա դամա» եւ բազմաթիւ այլ դերերգեր: 1955թ. Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգէն Առաջին Ամենայն հայոց կաթողիկոսի ընտրութեան ծիսակատարութիւններու ժամանակ երգչախումբին հետ կատարած է Պատարագի մեներգերը: 1956թ. կատարած է Մակար Եկմալեանի եւ Նիկոլ Գալանտէրեանի մինչ այդ չհնչած երգերէն: Վերջին անգամ ելոյթ ունեցած է նոյն թուականին, Մոսկուայի Մեծ թատրոնին մէջ` հայկական արուեստի եւ գրականութեան երկրորդ տասնօրեակի եզրափակիչ համերգին: 1939թ. արժանացած է ՀԽՍՀ ժողովրդական արուեստագէտի կոչման, 1946թ.` ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի: Մահացած է Երեւանի մէջ:

Շարա Տալեան նաեւ մեր երաժշտական թատրոնի հիմնադիրներէն է, քանի որ 1942 թուականին Երեւանի մէջ ստեղծած է Երաժշտական երգիծական` ներկայիս Յ. Պարոնեանի անուան թատրոնը: Ժամանակակիցները բարձր գնահատած են Շարա Տալեանի արուեստը, երգահան Արմէն Տիգրանեան գրած է. ««Անուշ» օփերայի պատմութիւնը սերտ կապուած է քո անուան հետ: Եթէ հեղինակը տուել է Սարոյի լայնաշունչ մեղեդիները, դու նրանց կենդանութիւն ես տուել քո անզուգական կատարումով, քո ձայնի առանձնայատուկ տեմբրով, որով ստեղծուել է սքանչելի Շարա Տալեան-Սարոն, ու չեմ կարող պատկերացնել մի այլ նման Սարօ»:

Լեւոն Մութաֆեան

Scroll Up