Ցեղասպանութեան Զոհերէն Մէկը` Ենովք Շահէն

Այսօր` փետրուար 3-ին, Ենովք Շահէնի ծննդեան օրն է: Շատերը թերեւս տարակուսեն` ո՞վ է Ենովք Շահէնը, ինչու՞  կը յիշենք  իրեն: Ցաւօք, ժամանակի հոլովոյթին մէջ շատերը մոռացութեան կը տրուին, շատերու անուններուն վրայ կը նստի օրերու փոշին` այդպէս մեզ հեռացնելով անոնցմէ, այն անուններէն, որոնք պատմական որոշակի ժամանակաշրջանի մէջ կապակցուած  եղած են մեր Ոգիի իրականութեան…

 Ենովք Շահէնի անունը տեղ  գտած է մեր թատերական գրականութեան մէջ, մասնաւորապէս Գառնիկ Ստեփանեանի «Ուրուագիծ արեւմտահայ թատրոնի պատմութեան» կոթողային աշխատութեան մէջ, ուր ժլատ տողեր կան` նուիրուած անոր: Ժլատութեան պատճառը գիտնականի «անբարեխիղճ» վերաբերմունքը չէ, այլ այն կարճ կենսագրութիւնը, որ բաժին հասաւ այս յիրաւի տաղանդաւոր մարդուն, որուն տրուած չէր ապրիլ երկար, երկար ստեղծագործել…

 Ենովք Շահէնին իր յուշերուն մէջ անդրադարձած է մեծն Վահրամ Փափազեան, որ սրտի անհուն ցաւով  գրած է իր մտերիմ բարեկամի ու ընկերոջ մասին, այն անհատականութեան, որ կրնար  իր պատկառելի «խորշն» ունենալ մեր թատրոնի պատմութեան մէջ: Բայց չունեցաւ: Փափազեան ցաւով  գրած է իր մտերիմ բարեկամին մասին, որուն բոլորը շրջապատին մէջ գիտէին որպէս առաջաւոր հայեացքներու տէր մարդ, որն ատելութեամբ  լեցուած էր թուրքերուն, թրքական հայատեաց քաղաքականութեան հանդէպ:

 Ինչպէս շատերուն, այնպէս ալ Ենովք Շահէնի կեանքը ընդհատուեցաւ եղերական 1915-ին, որ ողբերգական սահման է, մեծ ընդհատում: Մինչդեռ Ենովք Շահէնը կրնար աւելի հարուստ կենսագրութիւն ունենալ, եթէ…

Ենովք Շահէնը` դերասանը, արուեստագէտը, ծնած էր 1881 թուականի փետրուար 3-ին, Արեւմտեան Հայաստանի Պարտիզակ գիւղին մէջ: Պարտիզակը ամբողջ աշխարհ մըն է մեր հոգեւոր մշակոյթի պատմութեան մէջ, քանզի այստեղէն իրենց սկիզբը առած են շատ նշանաւորներ: Նախնական կրթութիւնը ստանալով հայրենի Պարտիզակին մէջ` յետագային մօր ու եղբօր հետ Ենովք Շահէնը տեղափոխուած է Կոստանդնուպոլիս, որ կը կանչէր-հրապուրէր շատերուն, քանզի մշակոյթի ու գրականութեան, արհեստներու կեդրոնն էր այն: Հէնց այս քաղաքին մէջ ալ Ենովք Շահէնը կը հրապուրուի թատրոնով, դառնալով հայկական թատերախումբերու ներկայացումներու մշտական հանդիսատեսը, ապա արդէն ինքը կ’անդամագրուի թատերախումբերուն` իր ստեղծագործական մղումները հիմնականին ի յայտ բերելով նշանաւոր Մարտիրոս Մնակեանի թատերախումբին մէջ, ուր հանդէս  կու գայ եւ՛ իբրեւ դերասան, եւ՛ իբրեւ բեմադրիչ: Հանդիսատեսը սիրեց Շահէնը առաջին իսկ մուտքէն բեմ, հմայուեցաւ անոր կրքոտ խաղով, իսկ հայ մտաւորականութիւնը ձեռք բերաւ մեծ հայասէր մը, որ բոցաշունչ ելոյթներ կ’ունենար հաւաքներու ժամանակ, խօսելով ինքնութեան պաշտպանութեան, հայերու փրկութեան մասին:

Մարտիրոս Մնակեանի գլխաւորութեամբ իր բեմական մկրտութիւնը ստանալէ եւ առաջին յաջողութիւններուն հասնելէ ետք Ենովք Շահէնը կը դառնայ նորաստեղծ հայ տրամադիկական ընկերութեան թատրոնի դերասան, ուր ալ կը մտերմանայ Վահրամ Փափազեանի հետ: Գրեթէ ամենուրէք անոնք միասին էին, անբաժան ընկերներ, որոնց միայն 1915-ը բաժնեց, երբ չանսալով Փափազեանի խորհուրդին ու յորդորներուն` Ենովք Շահէնը մնաց Կոստանդնուպոլիս, մինչդեռ կրնար Փափազեանի հետ Ռուսահայաստան մեկնիլ, այստեղ ծաւալել իր թատերական գործունէութիւնը:

1915-ին Ենովք Շահէնը դարձաւ այն խումբի անդամը, որու մէջ էին Կոմիտասը, Գրիգոր Զոհրապը, ուրիշներ: Հայ մտաւորականներու խումբը ոչ թէ հաւաքուած էր ազգային հարցեր քննարկելու, այլ անոնց խաբէութեամբ ու բռնութեամբ տարագրուած էին Կ. Պոլսէն եւ ցոյց տուած Պուրսա տանող ճանապարհը: Ենովք Շահէնին եւ շատերուն ձեռնաշղթաներով, մտրակի հարուածներու ներքոյ տարին անջրդի ճանապարհներով: Հեռանկարը Միջագետքն էր… Օրեր շարունակ Ենովք Շահէնը կը քալէր շատերու հետ` կիզիչ արեւի տակ մի կերպ քարշ տալով յոգնած ոտքերը, որոնք ամբողջապէս վէրքերով  պատուած էին… Հայ մտաւորականը չէր կրնար տանիլ ստրկացումներն ու հալածանքները, ուստի հերթական պոռթկումի պահին յարձակած է նաւակայքի առջեւ խմբուած ամբոխի վրայ, սկսած բռունցքներով հարուածել, պատռտել անոնց զգեստները… Ամբոխը անոր առած է իր օղակին մէջ, ու մէկ-երկու րոպէի ընթացքին Ենովք Շահէնի գլուխն ու յօշոտուած մարմինը նետուած են քաղաքի քաղցած շուներու առջեւ…

Լեւոն Մութաֆեան

Scroll Up