«Կը Ցանկամ, Որ Ի վերուստ Տրուած Արարման Շնորհը Հայերը Երբեք Չկորսնցնեն, Այն Շատ Խելացիօրէն Օգտագործեն». Նազարէթ Պինաթլի

Հայ ճարտարապետներու, ճարտարագէտներու ուրոյն ձեռագիրը կրնանք գտնել աշխարհի շատ երկիրներու մէջ. բազմաթիւ հնագոյն քաղաքներու նշանաւոր կառոյցներու հեղինակները հայեր եղած են, անոնք կեա՛նք  տուած են  անշունչ քարին ու հայադրոշմ արտաքին նկարագիրով` դարակազմիկ պատմութեան հոլովոյթին մէջ ձգած հայու հանճարի մտքի ու ձեռքի ներդաշնակ առկայծումներու հետքը:

Այսօր եւ միշտ, հայերը կը շարունակեն կառուցել` հիմքին մէջ ունենալով հայ հնագոյն ազգային ճարտարապետութեան աւանդոյթները:

Օրերս առիթ ունեցայ հանդիպելու Թուրքիայէն Հայաստանի մէջ գտնուող հայ ճարատարագէտներէն մէկուն` Թուրքիոյ հայ «Ճարտարապետներու եւ ճարտարագէտներու միութեան» նախագահ Նազարէթ Պինաթլին եւ անոր ընկերոջ` Երուանդ Տինքին. Պինաթլի հետ «Հայերն այսօր»-ի համար ունեցած հարցազրոյցս կը ներկայացնենք մեր ընթերցողներու ուշադրութեան

-Բարի՛ գալուստ Հայրենիք, պարո՛ն Նազարէթ. գիտեմ, որ Սփիւռքէն Հայրենիք եկող մեր հայրենակիցներէն շատերը կ’այցելեն Հայաստան` ազգանպաստ, հայապահպան ինչ-ինչ առաքելութեամբ եւ համոզուած եմ, որ Դուք այս հարցով բացառութիւն չէք:

-Շնորհակալութիւ՛ն. այո՛, Դուք ճի՛շդ էք. մեր առաքելութիւնը ինքնանպատակ չէ բնաւ: Մենք եկած ենք, անշուշտ, գործի բերումով, սակայն ամէն այց նաեւ կը հարստանայ Հայաստանէն մեր կարօտը առնելու թանկ զգացումով:

-Ըսէք, խնդրեմ, Ճարտարապետներու եւ ճարտարագէտներու համահայկական ընկերակցութեան հետ ե՞րբ  ձեւաւորուած է Ձեր համագործակցութիւնը եւ ի՞նչ հարթակի վրայ սկսած էք գործունէութիւն ծաւալել անոնց հետ:

-Ես մասնագիտութեամբ շինարար-ճարտարագէտ եմ, ճարտարապետ-ճարտարագէտ, էլեկտրիկ, մեքանիք, ձեւաւորող համալսարանաւարտ շատ ընկերներ ունիմ. մօտ 20 տարի առաջ որոշեցինք նոյն ասպարէզի մարդկանցով համախմբուիլ, ճանչնալ իրար. 2000 թուականէն սկսանք պարզապէս հաւաքներ կազմակերպել, զրուցել, խորհրդակցիլ, թէ ինչ ստեղծենք` միութիւ՞ն, ընկերակցութիւ՞ն, որեւէ հիմնարկ…ա՞յս հաւաքներու արդիւնքը եղաւ այն, որ ստեղծեցինք մեր միութիւնը, այս հարցով ինծի շատ օգնեցին զաւակներս. անոնք նոյնպէս համալսարանաւարտ են: Փոքր տղուս խնդրեցի, որ ընկերներով աշխատին այդ ուղղութեամբ. անոնք շատ ոգեւորուեցան, սկսան համացանցով որոնել, գտնել կազմակերպութիւններ ստեղծելու կանոնները, ձեւաչափերը: Մեզի շատ օգնեց նաեւ մասնագիտութեամբ փաստաբան Տիրան Բագրատ եղբայրը: Ի վերջոյ, մեր «Հայճար» միութիւնը պաշտօնապէս գրանցուեցաւ  Թուրքիոյ մէջ, բայց այդ անունը իմաստ պէտք է ունենար. մենք մեր միութենէն  փաստարկ մը ըրինք, նաեւ թրքերէն թարգմանեցինք անունը, բացատրեցինք, որ ատոր արմատը աղբիւրն է, ակունքը, որ կը վերակենդանացնէ, կը հետազօտէ, եւ մարդիկ ընդունեցին: «ճարտարապետներու եւ ճարտարագէտներու համահայկական ընկերակցութեան» հետ կը համագործակցինք մօտաւորապէս 7-8 տարի: Հայաստանի ճարտարապետութեան ազգային թանգարան-հիմնարկի տնօրէն պարոն Աշոտ Գրիգորեանի հետ սկսանք համագործակցիլ. ան  քանի մը անգամ եկաւ Սթամպուլ, մեր միութեան լաւագոյն բարեկամն է, երբ Ճարտարագիտութեան թանգարանին մէջ ցուցահանդէսներ կը կազմակերպէ, անպայման կը ներառէ նաեւ մեզմէ շատերուն գործերը:

-Որ՞ն է «Հայճար»-ի նպատակը:

-Մեր նպատակն էր նախ` հաւաքի տեղ մը ունենալ, զրուցել, որոշումներ կայացնել, որմէ յետոյ ամենակարեւորը` շրջիլ Թուրքիոյ արեւելեան կողմերը գտնուող բոլոր տարածքներուն մէջ` լեռներուն վրայ, ձորերուն, դաշտերուն մէջ եւ ուսումնասիրել, գրանցել հայկական բոլոր եկեղեցիները, խաչքարերը, հին աղբիւրները, կամուրջները, հետազօտել, թէ ինչ վիճակի մէջ  կը գտնուին զանոնք: Մեր նպատակն է համայնքին պատկանող կալուածներու վերանորոգումը, կառուցումը, մասնակցած ենք տարբեր շէնքերու վերականգնման, վերանորոգման աշխատանքներուն: Մենք նոր միութիւն մըն ալ հիմնեցինք Թուրքիոյ մէջ` «Մշակութային ժառանգութեան պահպանման միութիւն»` կազմուած մօտաւորապէս 200 հայ ճարտարապետներէ ու ճարտարագէտներէ եւ սկսանք պտոյտներ կատարել. մասնագէտներ կային նաեւ Հայաստանէն: Այդ խումբին մէջ ընդգրկուած էին հնագէտներ, ճարտարապետներ, ճարտարագէտներ, պատմաբաններ.  շաբաթ մը շրջեցանք Կիլիկիոյ հատուածին մէջ: Այդ վայրերուն մէջ տեղակայուած մշակութային կոթողներուն մասին գրքոյկներ կը պատրաստենք` լուսանկարներով, գծագիրներով: Միութեան կողմէ կատարուած աշխատանքներէն են` Սթամպուլի Պեշիքթաշի Սուրբ Աստուածածին, Տիարպեքիրի Սուրբ Կիրակոս, Աղթամար կղզիի Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ, Պեշիքթաշի հայական վարժարանի շէնքի վերանորոգման եւ հայկական ճարտարապետական այլ շինութիւններու վերանորոգումը, վերականգնումը: Հայազգի շինարարները, ճարտարապետները, ոսկեձեռիկ վարպետները ոչ միայն կառուցած են հայկական եկեղեցիներ, խաչքարեր, կամորջներ ու աղբիւրներ, այլեւ կառուցած են Արեւմուտքի պատմական շէնքերն ու յուշարձանները եւ այսօր ալ կը շարունակեն այդ գործունէութիւնը: Մեր միութեան գերնպատակը հայկական ճարտարապետական ժառանգութեան վերականգնումն է: Մեր առաջնային նպատակը առայժմ այդ հոգեւոր-մշակութային յուշարձանները մաքրելն ու ցանկապատելն է, որպէսզի կենդանիները չմտնեն, քարերը չտանին, որմէ յետոյ հերթով կը սկսինք ձեռնարկել վերականգնման աշխատանքները, որոնք ֆինանսական ներդրումներ կը պահանջեն:

Բնականաբար, Ձեր այցելած, հաշուառած բոլոր յուշարձանները լուսանկարած էք. մտադրութիւն չունի՞ք Հայաստանի մէջ բանալ այդ լուսանկարներու ցուցահանդէս մը, որովհետեւ, Աստուած չընէ, հնարաւոր է, որ ատոնցմէ առաւել վնասուածները  քանի մը տարի անց վատթար վիճակի մէջ ըլլան , աւելին` վերանան ատոնց հետքերը, եւ հայը… գոնէ լուսանկարով կրնայ տեսնել ատոնք:

-Այո,՛ լուսանկարած ենք, համամիտ եմ, որ այդպիսի ցուցահանդէսի կարիքը կայ եւ կը մտածենք այդ մասին. մեր տեսած յուշարձաններու շարքին մէջ կան այնպիսինները, որոնցմէ գրեթէ ոչինչ  մնացած է`  պատ մը,  քանի մը քար. ժամանակը, անձրեւները, ձիւնը, քամիները, ինչպէս նաեւ` մարդկային գործօնը, կը փչացնեն ատոնք…այնպէս որ` կ’ընդունեմ Ձեր դիտարկումը:

Պարո՛ն Պինաթլի, թուրքերը կ’ընդունե՞ն, որ այդ տարածքի յուշարձաններու, շէնք-շինութիւններու մեծ մասը հայու ձեռամբ  կառուցուած է:

-Այո՛, գիտեն, կ’ընդունեն, սակայն ատիկա միանշանակ չէ, որովհետեւ երբեմն ալ կը հերքեն:

-Որպէս ճարտարագէտ` ի՞նչ կ’ըսէք այսօրուայ Երեւանի ճարտարապետական տեսքին մասին:

-Երեւան անցեալին իր ճարտարապետական տեսքով իւրայատուկ բնութագիր, ոճ ունէր. այսօր այդպէս չէ. թամանեանական շատ գեղեցիկ ու ճիշդ լուծումներով կառուցուած շէնքերու կողքին վեր կը խոյանան 15, 18 յարկանի շէնքեր, որոնք որեւէ կերպ չեն կպուիր եւ ներդաշնակ չեն հին ու հայկական ճարտարապետական հրաշալի զարդաքանդակներով կառուցուած շինութիւններուն հետ: Անշուշտ, այդպիսի բարձրայարկեր ալ պէտք է ըլլան, սակայն ատոնք կրնան կառուցել արուարձաններու , քաղաքի ծայրամասերուն մէջ: Հայաստան, առհասարակ, շատ գեղեցիկ երկիր է, ինչպէս նաեւ` մայրաքաղաք Երեւանը:

-Պարո՛ն Նազարէթ, որպէս մասնագէտ, Ձեր կարծիքով, ո՞ր քարով  տուն կառուցելը աւելի ճիշդ է:

-Հայկական տուֆը ամենալաւ քարն է, այն ամուր է, թեթեւ, շնչող, նաեւ` գեղեցիկ. մեր տուֆը մեր հարստութիւններէն մէկն է:

-Խօսինք Ձեր յետագայ ծրագիրներուն մասին. ինչպիսի՞ն կը տեսնէք «Հայճար» ճարտարապետներու եւ ճարտարագէտներու միութեան ապագան, հեռահար նպատակները:

-Այժմ մենք պատրաստ ենք սիրայօժար կատարելու հայկական կառոյցներուն համար կարեւոր գործեր: Օրինակ` մասնակցեցանք Օսմանեան կայսրութեան մէջ յայտնի Պալեաններու հայազգի ընտանիքի դամբարանի հետ կապուած աշխատանքներուն. այս ընտանիքի շառաւիղները 18-19 դդ. եղած են օսմանեան արքունի ճարտարապետներ:

Պալեանները օսմանեան սուլթաններուն համար կառուցած են բազմաթիւ շքեղ պալատներ, հայկական եկեղեցիներ, մեծ թիւով սուլթանական մզկիթներ, ամառանոցներ: Պալեաններու նշանաւոր գործերէն են Սթամպուլի «Տօլմապահչէ»-ի համալիրը, որ Պալեաններու  քանի մը սերունդի աշխատանք է, «Չրաղան» պալատը. Պալեաններու 9-ը սերունդ աշխատած է Թուրքիոյ մէջ, իսկ անոնցմէ շատերը հռչակուած են պալատական ճարտարապետներ: Այդ նշանաւոր տոհմի մասին Աշոտ Գրիգորեան գրած է «Հայոց ազգին պարտէզի գանձերը. Պալեաններ» գիրքը, որ կը պատմէ Պալեան ճարտարապետական գերդաստանի նախագծմամբ Սթամպուլի մէջ կառուցուած հարիւրաւոր շինութիւններու` պալատական, ռազմական կառոյցներու մասին:

Մեր ծրագիրներուն մէջ կը մտնեն այն կառոյցներուն հետ տարուող աշխատանքները, որոնք մեր օգնութեան կարիքը ունին, ըլլայ ատիկա` եկեղեցի, դպրոց, շէնք-շինութիւն: Մեր նախագիծով կը կառուցուի նաեւ երեխաներու համար  ճամբար մը, ուր երեխաները կրնան ամառը հանգստանալ, իսկ ձմեռը այն կը դառնայ Թումոյի նման կեդրոն մը. ի դէպ, Երեւանի Թումօ կեդրոնին հետ կապերու մէջ ենք:

-Յարգելի՛ հայրենակից, Դուք ծնած էք Սթամպուլի շատ յայտնի Պեշիկթաշ հայաշատ թաղամասին մէջ. ատիկա Ձեր ծննդավայրն է, բնականաբար` սիրելի, իսկ ի՞նչ է Հայրենիքը Ձեզի համար:

-Երբ Հայրենիք կ’ըսեմ, կը փշաքաղուիմ. խօսքերով դժուար է արտայայտել զգացածս, բայց հոգիս կը խօսի ջերմութեամբ…աշխարհի բոլոր հայերը իրենց կեանքին մէջ գոնէ մէկ անգամ պէտք է տեսնեն ու զգան Հայրենիքը:

-Ին՞չ կը մաղթենք համայն աշխարհի հայութեան Ամանորի եւ Սուրբ ծննդեան տօներուն առիթով:

-Կը մաղթեմ, որ 2018-ին Հայաստան աւելի զօրանայ, զարգանան գործարարութեան, զբօսաշրջութեան, գիւղատնտեսութեան, բժշկութեան, անասնապահութեան, նորարարական արհեստագիտութիւններու ոլորտները. այս ուղղութիւններով ես արդէն կայծեր կը տեսնեմ, կը ցանկամ, որ ի վերուստ տրուած արարաման շնորհը հայերը չկորսնցնեն, այն շատ խելացիօրէն օգտագործեն:

Շնորհակալութիւ՛ն, պարոն Նազարէթ, շնորհակալ եմ նաեւ Երուանդ Տինքին` մեր հարցազրոյցի ընթաքին իր մասնակցութեան ու տեղեկատուութեան լրացումներու համար. Կը մաղթեմ, որ 2018-ին եւս Ձեր հայանպաստ գործունէութիւնը, Ձեր բոլոր նախաձեռնութիւնները ըլլան շարունակական:

Կարինէ Աւագեան

Scroll Up