Ի՞նչու կուլաս, Երուսաղէմ

Աշուն է… Հոկտեմբերը աշնան աﬔնագեղեցիկ աﬕսն է… բնութիւնը իր աշնանային երանգներով ու խաղերով կը ներկայանայ… տերևներն իրենց յատուկ խշխշոցով կը պարեն հովերուն հետ…  Աշուն է, սիրոյ խոստովանութեան եղանակ, բարակ անձրև, թեթև դող…  Սակայն ﬔզի համար Հոկտեմբեր աﬕսը ունի նաև տարբեր նշանակութիւն, Մշակոյթի աﬕս է. Հայաստան, Արցախ և աշխարհասփիւռ հայ համայնքները կ՛իմաստաւորեն այս աﬕսը մշակութային ձեռնարկներով, գեղարուեստական երեկոներով, պարգևատրուﬓերով, հայ երգն ու բանաստեղծութիւնը հնչեցնելով, հայկական պարով՝ թնթացնելով…

Հոկտեմբեր է… Ոսկեդարու հայ տիտաններուն՝ Մեսրոպ Մաշտոցին, Սահակ Պարթևին և թարգմանիչներուն աﬕսն է…  Աշուն է նաև Երուսաղէﬕ մէջ. տխուր Աշուն Հայ Երուսաղէﬕն համար, լքուած Աշուն… լռած Աշուն…  Այստեղ երգն ու բառը իմաստ չունին, պարը՝ շարժում չունի…  սգաւոր Աշուն է, ուր մշակոյթը ընելիք չունի, տարեդարձները մոռցուած են և անձրևը արցունքի համ ունի…։  Երուսաղէﬕ հին պատսպարուած քաղաքին մէջ, Սիոն լերան բարձունքին բազմած, բոլորին նախանձը շարժող Հայոց Վանքը արդէն քանի տարի է որ կորսնցուցած է իր եղանակները զգալու զգայարանքը… թաղելով անցեալը, արհամարհելով ներկան և անհեռատես քայլերով դիﬔլով դէպի ապագան…

Տխուր… շա՜տ տխուր Աշուն է…։  Արդէն քանիերորդ տարին է, որ Սրբոց Թարգմանչաց Վարժարանի աշակերտները Թարգմանչաց Տօնին Halloween կը տօնեն, Թարգմանչացի շունչը փնտռելով սնոտիապաշտական խաղերու մէջ։  Մենք ﬔր անցեալովը հպարտ ժողովուրդ ենք, սակայն ի՛նչով պիտի հպարտանայ Halloween-ով աճող նոր սերունդը…։
Երբ կը խօսինք հայկական գերեզմանատուներուն մասին, կը հպարտանանք այնտեղ զետեղուած հայ վարպետներուն ստեղծած հայկական խաչքարերով. ﬔր դպրոցական դասագիրքերուն մէջ սորված ենք, որ ﬕայն Հին Ջուղայի հայկական գերեզմանատունը կը  հաշուէր 20.000 խաչքարեր, իսկ Սուրբ Փրկիչի ﬔր գերեզմանատունը այցելող ﬔռելատէրերը այսօր չեն կրնար մօտենալ իրենց հարազատներուն գերեզմաններուն վրայ ծաղիկ դնելու,խունկ ծխելու, որովհետև անխնամ մնացած խոտերը մարդու հասակէն աւելի բարձր են, իսկ նոր ﬔռելներուն համար փորուած փոսերը այնպիսի անփութութեամբ կատարուած են, որ կարգ մը գերեզմաններ բացուած են ու դագաղները կ՚երևան։

Այո՛, ﬔնք ﬔր անցեալովը հպարտ ժողովուրդ ենք… բայց սաղիմահայ ներկայ աճող սերունդը գաղափար ունի՞ իր անցեալէն…

1455 թուականին Կիւթէնպէրկի տպագրութեան գիւտէն ﬕայն 57 տարի անց, հայ ժողովուրդը օգտագործեց այդ գիւտը և 1512ին տպագրուեցաւ առաջին հայերէն գիրքը՝ «Պարզատումար» Յակոբ Մեղապարտին կողմէ։ Հայկական առաջին տպարանը հաստատուեցաւ Վենետիկի մէջ 1565ին։ Իսկ Պաղեստինի առաջին տպարանը հայերս հաստատած ենք 19րդ դարուն։ Այսօր այս արագութեան և դիւրութիւններու դարուն անգործութեան մատնուած է արդիական սարքաւորուﬔրով օժտուած և ﬔծ ծախսեր ներկայացուցած ﬔր տպարանը։

Պարոյր Սևակ պիտի ըսէր. «Անունը կայ, ամանում չկայ»… այդպէս է այսօր արդէն քանի տարի Երուսաղէﬕ Պատրիարքութեան պաշտօնաթերթ «Սիոն»ը, որուն անցեալի էջերուն մէջ Սիոնի խմբագիրները գրական, պատմական, կրօնական և այլ լուրջ ուսումնասիրութիւններ, յօդուածներ, վերլուծումներ զետեղած են։

Ոչ մէկ ազգ ﬔր ազգին նման սիրած ու արտադրած է ձեռագիրներ, հակառակ անոնց չափազանց ծախսալից ըլլալուն։ Եւ ինչպէս պատմութենէն յայտնի է ﬔզի ընդհանրապէս վանականներն էին, որ կը զբաղէին այդ աշխատանքները բազմացնելով, հարստացնելով ﬔր վանքերն ու եկեղեցիները։ Այսքան գրական ժառանգ ու հարստութիւն ﬔր այս «ՓՈՔՐԻԿ ՀԱՅԱՍՏԱՆ» կոչուող «ՀԱՅՈՑ ՎԱՆՔ»ին մէջ, սակայն ով է զբաղողը անոնցմով, կամ որու՞ն պիտի թոյլատրէին զբաղիլ…

«Բաժնէ որ տիրես»ի քաղաքականութիւնը լաւ տեղ ունեցաւ ﬔր գաղութին մէջ. անոր համար ﬔր գաղութըմնաց ﬕշտ պառակտուած… ﬕութիւններն իրարու դէմ, կուսակցականը՝ կուսակցականին և ի դժբախտութիւն ազգիս՝ հոգևորականն ու աշխարհականը իրարու դէմ։

Զարգացածն ու խելացին ﬕշտ տեղ չունեցան, աւելի ճիշդը հեռու պահուեցան, աւելին՝ հալածուեցան։ Պաշտօններէն ﬕնչև տուն ստանալը խնաﬕական ու սերտ բարեկամական կապերով կարգադրուեցան, ճաշարաններու և խանութներու մէջ։ Արդարութիւնը ինչպէս ﬕ՛շտ խեղճացած՝ ﬓաց հեռու։

Ով դուրս գնաց ալ չուզեց դառնալ. այո՛ կարօտով կը յիշեն հայոց վանքին մէջ անցուցած աննման մանկութիւնինն, որովհետև մանկութիւնը որքան ալ դառն ըլլայ քաղցր կը յիշուի։ Եթէ կարողութիւնը ունին օգնելու դպրոցին, ակումբներուն կամ վանքին, ինչո՞ւ չէ, այո՛, կ՚օգնեն, սակայն ո՛վ դարձաւ իր շատ սիրած մանկութեան Երուսաղէմը, որովհետև որքան ալ քաղցր է մանկութիւնը՝ իրականութիւնը ﬕշտ դառն կը մնայ։

Այս բոլորին մէջ դժբախտաբար ﬔծ դեր ունեցաւ դպրոցը, որն ամբողջովին կորսնցուց իր առաքելութիւնը։ Այո՛, ﬔնք ունեցանք բժիշկ, փաստաբան, ճարտարապետ, բանասէր, գիտնական, սակայն անոնք շատ քիչ թիւ կը կազﬔն և ցաւալի է, որ չվերադարձան օգտակար ըլլալու իրենց գաղութին, իրենց շատ սիրած ԵՐՈՒՍԱՂԷՄին։  Ասոր կողքին ﬔնք ունեցանք դպրոցը կիսաւարտ թողած քանի մը սերունդներ, որոնք կարողութիւնը ունէին ոչ ﬕայն դպրոց աւարտելու, այլև համալսարան երթալու։ Չմոռնանք, որ ﬔր դպրոցը ազգային պարտականութիւններ ունի։ Սակայն ﬔր վարժարանին 9րդ դասարանը «եաթաղան» դարձաւ ﬔր աշակերտներուն համար, որովհետև ազգային կրթութիւնը ﬓաց երկրորդական, կարգ մը ուսուցիչներու քմահաճոյքէն կախուած ﬓաց աշաքերտներու յաջողութիւնը կամ դասարան կրկնելը, որպէսզի ամչնալով ձգէին դպրոցը։ Այսպիսով տկար ու ենթարկուած մնացին սերունդները, որոնց զաւակներն ալ կառավարելը շատ աւելի դիւրին պիտի ըլլար անշուշտ։ Զարգացածներն ու խելացիները բնականաբար հեռացան, նուիրեալները՝ նահատակուեցան։
Ասպարէզը ﬓաց ﬕշտ ﬕջակութիւններուն։  Սակայն աւելի խղճալին այն էր, որ ինչ-ինչ հաշիւներով ոչ ﬕայն բարձրագոյն կրթութիւն չունեցողներ այլև կրթութեան հետ կապ չունեցողներ, զբաղեցուցին ուսուցչական պաշտօններ. աւելի դիւրին է կառավարել թոյլ կողմ ունեցողները։  Այսօր կը զարմանանք թէ ինչու և ինչպէս եղան այս բոլորը, պարզապէս անտարբերութեան և անձնական քմահաճոյքներու հետևանքով…  Այսօր ﬔր դպրոցը ազգային գետնի վրայ կ՚ապրի իր աﬔնախղճալի օրերը… ո՞ւր են ﬔր «պոռոտախօս» ազգայիննեերը, որոնք բծախնդրութիւն կը խաղային… արդեօ՞ք տարբեր նորաձևութիւններու կը հետևին… ինչու հալածել մայրենին երբ հայերէնը արդէն իր արմատէն ﬖասուած է հայկական դպրոցին մէջ …

Այո՛, հարուածը հասած էր մայրենիին ու ամբողջ ﬕաբանութիւն մը՝ Սահակ Մեսրոպի «կարծեցեալ» շառաւիղը լռեց, ﬕութիւնները իրենց ղեկավարներով լռեցին, ծնողներ նոր շողոքորթութիւններու մասին մտածեցին… լռեց նաև այսօր Հայ Երուսաղէﬕ ճակատագրով չափազանց մտահոգուած Աﬔրիկայի Թարգմանչաց Սանուց հրատարակած ամսաթերթը, որ ամէն անգամ ﬔրժեց լսել իրականութիւնը… հարուածուած էր մայրենին, բայց որո՞ւն էր պէտք մայրենին, ի՞նչ դրամ կը բերէ մայրենին, երբ այդ շրջանի տնօրէնը հպարտութեամբ յայտարարեց. «Հայոց լեզուն հայերէնի ուսուցիչէն բացի ոչ մէկուն համար կարևոր է, այդ ալ որ ամսական ստանայ։ Կարևորը անգլերէնն է»։ Իսկ հոգևորական մը հպարտացաւ, որ ինք կրճատած է Հայոց Լեզուի և հայագիտական առարկաներու պահերը, արդարանալով. «Ի՞նչ է հայերէնով պիտի արթննանք և հայերէնով պիտի պառկինք»։ Ժամանակին ﬔր դպրոցին մէջ Հայոց Պատմութիւնն ալ անգլերէնով դասաւանդուեցաւ, անցեալ տարի Կրօնը՝ անգլերէնով։ Ով անդրադարձաւ այդ մասին։ Այսօր արևմտահայերէնը արևելահայերէնով կը սորվին, շուտով՝ հայերէնն ալ անցլերէնով պիտի սորվին։

Ուրեﬓ ինչո՛ւ կը զարմանանք, որ Հայոց Վանքի Մեծ Բակին մէջ հայերէն չեն խօսիր… …Ու չհասկցան, չհասկցան, որ հարցը անձնականէն շատ վեր էր, ՀԱՐՑԸ ՄԱՅՐԵՆԻՆ էր… 

Սակայն իմ սիրելի սաղիմահայ, անկախ պաշտօնէ և հարստութենէ, անկախ անիրաւէն կամ օրինաւորէն, ﬔնք պատասխան ունինք տալու պատմութեան առջև և աւելին՝ ﬔնք բոլորս պիտի ներկայանանք Աստուծոյ դատաստանին առջև, մանաւանդ ﬔնք, որ բազմած ենք Սիոն Լերան բարձունքին, այս աﬔնասուրբ վայրը, ուր Աստուծոյ Որդին չարչարեցին ու խաչեցին, Տէրը ﬔզի յանձնած է, որ խունկ բարձրացնենք և աղօթքի լեզուով, ﬔր ոսկեղնիկ հայերէնով հաղորդուինք Իր հետ…

Ո՞րն է ﬔր նպատակը, ինչպէս արտայայտուած են քանի մը անձեր, պարպե՞լ վանքը, փակե՞լ դպրոցն ու ակումբները… ուրեﬓ բանանք Վանքին դռները. թանգարան դարձնենք. ազատ մուտք թող ըլլայ օտարներուն, եկամուտի լաւ աղբիւր է…  Աշուն է… տխուր խշխշոցը տերևներուն կը զարնուի Վանքին պատերուն, Սուրբ Յակոբի զանգակներուն. տերևաթափ է աշունը վայելող բոլոր քաղաքներուն մէջ. տերևաթափ է, հայաթափ է, լեզուաթափ է հնադարեան այս կրօնաբոյր ու հայաշունչ վանքին մէջ… և յուղարկաւոր ՀԱՅ ԵՐՈՒՍԱՂԷՄԸ աշնանային ﬔլամաղձոտութեամբ դանդաղ կը հետևի իր թաղուﬕն…

Աﬔնասարսափելին դանդաղ մահն է… 

Ի՞ՆՉՈՒ ԿՈՒ ԼԱՍ, ԵՐՈՒՍԱՂԷՄ 

Դուն դարերէն եկող քաղաք, դուն սրբութիւն դարաւոր,
Արձագանգը զանգակներուդ հետս տարի աﬔնուր,
Մանկութեանս դուն երգը սուրբ սրտիս զարկին հետ հնչող,
Արձագանգդ զիս տուն կանչեց, բոյրը խունկիդ գինովցուց։

Սակայն ահա գրկիդ մէջ ես կը զգամ օտար, առանձին,
Զանգերդ ինձ տուն կանչող, ինչո՞ւ տխուր կը թուին,
Ինչո՞ւ կու լայ երկինքդ, թէ անձրև է կը մաղուի,
Ինծի համար սակայն կարծես արցունք է, որ կը հոսի։

Ինձ կը թուի կարծես կու լան քարերդ Ովսաննա երգող,
Այնպէս տխուր կը ղօղանջեն զանգերդ բարի լուր տուող,
Ո՞ր մարգարէն քեզի լքեց, այդ ո՞ր սուրբը ուրացաւ,
Երուսաղէմ, սուրբի քաղաք, ի՞նչու կու լաս սրտացաւ…

Անուշ Նագգաշեան
«Անդրադարձ», Երուսաղէմ

Scroll Up