ՁԵՌՆԱՐԿՆԵՐՈՒ ՇԱՐՔ «ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻ ԽՃԱՆԿԱՐԸ՝ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՎԵՐԱՆԿԱԽԱՑՈՒՄԷՆ 20 ՏԱՐԻ ԵՏՔ» ԽՈՐԱԳՐՈՎ

«Ազատ Օր» -ի վարչութեան  կազմակերպած կլոր սեղանի զրոյցներու շարքի եզրափակիչ ելոյթը իրականացաւ   4 նոյեմբերին  Գոքինիոյ «Զաւարեան» կեդրոնի «Զաքարեան-Սարաճեան սրահներէն ներս:

Օրուան դասախօսը Հայաստանէն յատկապէս հրաւիրուած Հայկազուն Ալվրցեանն էր՝ «Արեւմտահայաստանի  եւ Արեւմտահայութեան հարցերու ուսումնասիրութեան կեդրոն» գիտահետազօտական հիմնադրամի տնօրէնը, որ մօտ երեք քառորդ ժամ տեւող իր զեկուցումին մէջ ներկայացուց թրքահայութեան ներկայ պատկերը, մանրամասնօրէն անդրադառնալով Հայաստանի անկախ պետականութեան վերականգնումէն ետք տեղի ունեցած փոփոխութիւններուն եւ ազդեցութիւններուն, թրքահայութեան, ինչպէս եւ թաքնուած հայերու կեանքին մէջ:

Ներկայ էին  Յունաստանի մօտ ՀՀ դեսպան պրն. Գագիկ Ղալաչեանը,  ընկ. Նազարէթ Պէրպէրեան, Միհրան Քիւրտօղլեանը  եւ Շահան Ֆարաճեանը։

Ձեռնարկին ներկայ գտնուեցան Յունահայոց թեմակալ առաջնորդ Գերշ. Տ. Խորէն եպս. Տողրամաճեան, Հայ աւետարանական համայնքի վերապատուելի Վիգէն Չոլաքեան, Գոքինիոյ եւ Ֆիքսի հոգեւոր հայրերը՝ Տ. Վարագ Աւ. քհնյ. Յովսէփեան  եւ Տ. Նարեկ քհնյ. Շահինեան, ինչպէս եւ հիւրաբար Աթէնք գտնուող Գանատայի Լաւալ քաղաքի հոգեւոր հովիւ Հրայր քհնյ. Նիկոլեան, ուրիշներ:

Անցնելով իր նիւթի ներկայացման՝  Հայկազուն Ալվրցեան նշեց, թէ կարեւոր է իմանալ թրքահայութեան խնդիրներուն մասին, մանաւանդ երբ շատ անգամներ սխալ եզրակացութիւն, կամ սխալ պիտակաւորում կամ բանաձեւում կայ այս հարցին մէջ։

Ան դիտել տուաւ, թէ համայն սփիւռքի եւ Արեւելահայաստանի բնակչութեան մէկ կարեւոր տոկոսը ծագումով արեւմտահայաստանցի է։ Մեր պատմութեան ամէնէն ողբերգական, միաժամանակ ամէնէն հերոսական էջերը պարունակող այս տարածքը մեզի համար շատ կարեւոր է։ Զանազան ուսումնասիրութիւններով այսօր կը հաստատուի, որ Թուրքիոյ եւ Կիլիկիոյ մէջ կ’ապրին հայեր, որոնք տարիներ շարունակ զուրկ եղած են մեր լեզուով արտայայտուելու, սորվելու եւ դաստիարակուելու իրաւունքէն՝ սահմանադրական օրէնքով, որ կ’ըսէ՝ Թուրքիոյ բոլոր քաղաքացիները թուրք են։ Այդ հայերը բռնի իսլամացած՝ իբրեւ թուրք կամ քիւրտ ապրելու ստիպուած եղած են։ Իսլամացած հայութեան թիւը այսօր մինչեւ 4.5 միլիոնի կը հասնի՝ գերազանցելով Հայաստանի Հանրապետութեան բնակչութիւնը։

Ալվրցեան խօսեցաւ իր փորձառութեան, անձնական հանդիպումներու եւ ճամբորդութիւններու ընդմէջէն ստացած պատկերի մասին, պարզելով իրավիճակը այսօրուայ թրքահայութեան, մանաւանդ ծպտուած հայերու մեծ զանգուածին, որոնք զարթօնքի շրջան մը կ’ապրին, մասամբ բացայայտելով իրենց ինքնութիւնը, փորձելով վերատիրանալ կորսուած բարքերուն ու կենցաղին։ Ան մանրամասնութիւններ տուաւ, տարբեր դէպքեր պատմեց եւ աւելցուց, որ այսօր թուրքը Եւրոպական Միութեան անդամակցութեան ձգտումով ստիպուած է փոքրամասնութիւններուն նկատմամբ իր քաղաքականութիւնը որոշ փոփոխութիւններու ենթարկել։ Հետեւաբար, վերջին շրջանին Թուրքիոյ մէջ ստեղծուած են հայկական կազմակերպութիւններ, հայրենակցական միութիւններ։ Հիմա փոքրամասնութիւնները աւելի ազատ կ’արտայայտուին։ Հայրենի հողին վրայ իբրեւ հայ կ’ուզեն ապրիլ։ Հետեւաբար անոնք մեր կարիքը ունին:

Այսօր աւելի շատ հայութիւն ունինք Արեւմտահայաստանի մէջ,  քան Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ

Դասախօսը խօսեցաւ անցեալին տիրած կարգ մը անհասկացողութիւններու ու մեղադրանքներու մասին, դիտել տալով թէ Թուրքիոյ մէջ ապրած հայութեան յանցանքը չէ, եթէ բախտի ու պայմաններու բերումով իրենք ստիպուած եղած են թաքնուած պայմաններու տակ պահելու  իրենց ինքնութիւնը։ Շատ հետաքրքրական եւ յուզիչ դէպքեր պարզեց, որ իր ունեցած ճամբորդութիւններուն ընթացքին պահատած են, եւ իւրայատուկ կը դարձնեն տեղի հայութեան մտայնութիւնն ու մտածելակերպը։ Դասախօսը նշեց, որ Հայ դատի պայքարը անցեալին կը մղուէր չորս ուղղութիւններով՝ Հայաստան, Արցախ, Ջաւախք եւ Սփիւռք, իսկ այսօր եկած է աւելնալու Արեւմտահայաստանը՝ իր թաքուն հայերով։

Արեւմտահայաստանը մեր ժողովուրդի կենսագրութիւնն ու յիշողութիւնն է: Անցեալին թերեւս ան շատերու համար հեքիաթ էր, երեւակայութիւն էր, սակայն այսօր ան տարբեր նշանակութեամբ կը ներկայանայ մեզի: Ժամանակները փոխուած են, եւ զարգացումները կ´ընթանան շատ արագ: Այսօր աւելի շատ հայութիւն ունինք Արեւմտահայաստանի մէջ, քան Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ, ըսաւ բանախօսը:

Արեւմտահայաստանի հայութիւնը այսօր կը հաշուէ 3.5-4 միլիոն, մեծ մասամբ քրտացած եւ թրքացած հայեր («ծպտեալ հայեր»), որոնք կ’ապրին զգալի զարթօնք մը, ըսաւ Ալվրցեան: Օրինակ, նշեց ան, Տերսիմի հայերը սկսած են վերագտնել իրենց հայկականութիւնը: 600 ընտանիք դարձած է քրիստոնեայ, կազմած է «Տերսիմ հայ» միութիւնը եւ ձեռնարկած է կիրակնօրեայ հայկական դպրոցի մը բացման: Այլ պարագայ մը բացայայտելով՝ Հայկազուն Ալվրցեան խօսեցաւ վերջերս Երեւան գացած եւ ինքնութիւնը բացայայտած Միհրան Փրկիչ Կիւլթեքինի մասին, որ հիմնած է Տերսիմի հայերու միութիւնը։ Ան իր նախկին անունը՝ Սելահատին Կիւլթեքին, փոխած է դատական գործընթացով եւ կնքուած է քրիստոնեայ։

Ծպտուած հայերու զանգուածները տարբեր բաժանումներով կը ներկայանան: Մենք գիտենք, որ ամէնէն շատ ոնչնչացուեցան կիները, փոքրիկ աղջիկները, որ որբանոցներուն կամ տուներուն մէջ պահուեցան, մեծցնելով ու դաստիարակելով անոնց որպէս իսլամ: Տարբեր քաղաքներու եւ գաւառներու բնակչութեան մօտ ուղարկուեցան այդ փոքրիկները, հայութենէ հեռու, մասնատուած, եւ ամէն երեխայի համար վճարելով որոշ գումար: Այնքան շատ էին երեխաները, որ ժամանակ եկաւ, երբ բոլորը կը խօսէին այս հարցի մասին, իրարու հարց տալով «Դու ունե՞ս հայ երեխայ»: Եթէ կար ընտանիք, որ չունէր, ապա ետ կը մնար օրուայ պարտադրած կացութենէն…

Այդ զանգուածներէն է, որ յառաջ եկած են այսօրուայ թրքահայերը, որոնք գիտակցութիւն ունին իրենց կացութեան՝ ապրելով մայր հողին վրայ եւ բարձրաձայնելով հայութեան հարցերը:

36 ազգութիւն կայ այսօր Թուրքիոյ մէջ

Բնաւ չափազանցութիւն չէ ըսել, թէ Թուրքիոյ տարածութեան մէջ տարբեր տեսակ ազգերու պատկանող մարդիկ կ’ապրին։ Այսօր Թուրքիոյ մէջ 36 տարբեր ազգութեան պատկանող մարդ կայ։ Արեւմտեան Հայաստանի, Կիլիկիոյ, Փոքր Հայքի, Համշէնի, Պոնտոսի եւ Թուրքիոյ այլ բնակավայրերուն մէջ շատեր կան։ Հասկնալի է որ բոլոր այդ տարածքները ազգային փոքրամասնութեանց պատկանող տարածքներ են. եւ ոչ միայն հայերու, այլ յոյներու, ասորիներու, լազերու, չերքեզներու, արաբներու եւ բազմաթիւ այլ ժողովուրդներու։ Բացի այն ազգերէն, որ իրենց լեզուն կորսնցուցած են, այսօր Թուրքիոյ մէջ 36 լեզու գործօն վիճակի մէջ է։

Ինչպիսի՞ն է սահմանադրականօրէն ճշդուած կարգավիճակը այս ժողովուրդներուն համար։ Յստակ է. անոնք թուրք են, նոյնիսկ քիւրտերը, բոլորը թուրք կը համարուին։ Խնդիրը շատ բարդ կը դառնայ, որովհետեւ սահմանադրութեան առաջին 15 կէտերու փոփոխութիւնը արգիլուած է ըստ օրէնքի։ Անշուշտ իրենք ալ կը հասկնան թէ որոշ փոփոխութիւններ պէտք է որ ըլլան, մանաւանդ փոքրամասնութիւններու իրաւունքներուն վերաբերող:

Ինչպէ՞ս սկսան փոփոխութիւնները

Շատ բան փոխուեցաւ Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք։ Ապա Թուրքիոյ ձգտումը Եւրոպական Միութեան մօտ դասուելու ուղղութեամբ, իր զօրաւոր ազդեցութիւնը ունեցաւ նաեւ անոնց վարած քաղաքականութեան վրայ։ Բանախօսը դիտել տուաւ, թէ թրքական ընկերութեան մէջ փոփոխութիւնները հետզհետէ գետին շահեցան։ Բայց ոչ բաւարար. տեսնենք քիւրտերը՝ ուր աւելի քան 20 միլիոն հաշուող քրտական համայնքը կը համարուի թուրք։ Ամբողջ աշխարհին յայտնի հարց է, ազգային հարց է։ Թուրքիա ստիպուած եղաւ որոշ քայլերու դիմելու այս ուղղութեամբ։

Ինչ կը վերաբերի հայութեան հարցերուն, բարդ վիճակ է։ Ոեւէ մէկը պէտք չէ մտածէ, որ հայ- թրքական սահմանի բացումը նպաստաւոր է նախ եւ առաջ Հայաստանի համար, ասիկա քաղաքական մեծ խաղ մըն է, որ առաջին հերթին անհրաժեշտ է Թուրքիոյ. հասկնալի է՝ Արեւմուտքի եւ Եւրոպական Միութեան ճնշման տակ, որպէսզի ան իր դէմքը կարենայ փրկել՝ իբրեւ տարածաշրջանին մէջ հարեւաններուն հետ խնդիրներ չունեցող ժողովրդավար երկիր, որ կը յաւակնի մուտք գործել Եւրոպական Միութիւն։

Անշուշտ մենք դէմ չենք, որ սահմանները բացուին, սակայն հետեւեալ կերպով պէտք է դիտել հարցը, որ ո՛չ թէ սահմանները կը բացուին, այլ Թուրքիան կ’ապաշրջափակէ Հայաստանը: Ան շրջափակած է Հայաստանը, ինչ որ ռազմական գործողութիւն է միջազգային իրաւունքի տեսակէտէն, եւ ան հիմա պէտք է ապաշրջափակէ, ապա երկու երկիրներուն միջեւ զուտ դիւանագիտական յարաբերութիւններ կը հաստատուին։

Բանախօսը իր խօսքին ընթացքին մանրամասն տեղեկութիւններ փոխանցեց Պոլսահայութեան կառոյցներու մասին, մտածելակերպի եւ մտայնութեան մասին, որ կը տիրէ տեղւոյն հայութեան մօտ։ Կրօնական հարցեր, դպրոցական հարցեր, լեզուական հարցեր՝ կնճռոտ իրականութիւնը կը կազմեն թրքահայութեան։ «Գաւառներուն մէջ կայ հայութիւն, որ չափազանցութիւն չէ եթէ ըսեմ՝ որ օրէ-օր նոր զարգացումներ կþապրի եւ նոր դրսեւորումներով հանդէս կուգայ» ըսաւ Հայկազուն Ալվրցեանը:

Կարծիքներու հանդիսադրում

Ձեռնարկի աւարտին բեմ հրաւիրուեցան նախորդ օրերու դասախօսները, որպէսզի իրենց տեսակէտներով եւ կարծիքներով զարգացնեն ու եզրափակեն հայութեան խճանկարի նիւթը։ Դասախօսներու,  բայց նաեւ ներկաներուն կողմէ, դիտել տրուեցաւ կլոր սեղանի զրոյցներու օգտակարութիւնը, կարծիքներու փոխանակման եւ մտքերու զարգացման շահեկան բաժիններով։ Յատկապէս թրքահայութեան մասին, դիտել տրուեցաւ թէ Հայաստանի անկախութիւնն էր, որ յեղաշրջում բերաւ իրենց կեանքին մէջ եւ հոգեբանական վստահութիւն ներշնչեց, որովհետեւ ազգային գիտակցութիւնը արդէն կար:

«Ազատ օր», Հունաստան

Scroll Up